Ala al-Aswani, Chicago, przeł. Izabela Szybilska-Fiedorowicz, przedm. Marek M. Dziekan, Smak Słowa, Sopot 2010 (Kontynenty) Egipcjanie zdążyli już nazwać go następcą noblisty Nadżiba Mahfuza. Ludzie Zachodu namiętnie rozczytują się w przekładach jego barwnej, ale kontrowersyjnej dla ziomków prozy. Przyszła kolej na Polskę, by poznała jedną z perełek literatury arabskiej ostatnich lat – „Chicago” Ala al-Aswaniego. Powieść, przetłumaczona już na prawie 20 języków, ukazała się nakładem sopockiego wydawnictwa Smak Słowa, które poprzez swoją odkrywczą serię literacką Kontynenty prezentuje najciekawszą współczesną prozę z całego świata. „Chicago” to już druga opublikowana w Polsce książka egipskiego opowiadacza – wcześniej, w 2008 roku ukazał się u nas jego filmowy „Kair, historia pewnej …

Bernadetta Darska: – * Ucieczki i powroty. Obrazy rzeczywistości w prozie najnowszej*, Olsztyn 2006 – * Czas Fem. Przewodnik po prasie feministycznej i tematach kobiecych w czasopismach kulturalnych po 1989 roku*, Olsztyn 2008 Śledzących zmierzch i upadek proksiążkowych czasopism zaskoczy swoim wnętrzem opasły tom Bernadetty Darskiej „Czas Fem”. Opublikowany nakładem wydawnictwa Portret „Przewodnik po prasie feministycznej i tematach kobiecych w czasopismach kulturalnych po 1989 roku” kontynuuje wysiłek podjęty przez poznański zespół Przemysława Czaplińskiego nad „Kalendarium życia literackiego 1976–2000” oraz – w sposób właściwy monografiom – przewartościowuje dokonania poprzedników i po swojemu, fragmentarycznie tworzy ciąg dalszy historii recepcji tekstów współczesnych – zawartych w …

Christopher Wilson, Ballada o Lee Cottonie, przeł. M. Potulny, Niebieska Studnia, Warszawa 2007 Całe życie prześladują mnie za niewłaściwy kolor skóry, płeć, umawianie się z nieodpowiednimi osobami albo za to, że mieszkam nie tam gdzie trzeba. Nikt nie jest tym, kim się urodził – jesteśmy tym, kim chcemy być. Dlatego pozwól, że sama wybiorę sobie płeć. Będę ubierać się tak jak chcę. Będę robić, co mi się podoba. Będę kochać, kogo zapragnę. Będę mówić, co chce i kiedy chcę.

Mehmet Murat Somer, Zabójstwo Buziaczka, przeł. A. Polat, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008. …moje powieści są jak cappuccino, z pianką i dużą ilością ozdób na wierzchu, ale pod nimi z czarnym wnętrzem. Jak wyjaśniał wizytujący w Polsce autor, pomysł na proludzkie książki z cyklu Hop-Cziki-Yaya wziął się z chęci wypełnienia pewnej niszy na rynku literatury – ponieważ nikt jeszcze nie pisał o detektywie transwestycie. Tureccy crossdresserzy krzątali się do tej pory jedynie epizodycznie po kartach powieści spolszczanego noblisty Orhana Pamuka. Wizytatorzy Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie mieli przedsmak transgenderycznej przygody literacko-performance’owej, wybierając się na spektakl Pułapka na myszy na tutejszej Małej Scenie. Przeniesiona na deski teatru za sprawą Olgi …

Joanna Fabicka, Seks i inne przykrości, W.A.B., Warszawa 2005 Niechaj nie drżą ze strachu matki swoich synów ani tatusiowie swoich córeczek na wieść o tym, że – jako zaangażowani poloniści – jawnie i z premedytacją zalecamy do samodzielnej lektury książkę zatytułowaną „Seks i inne przykrości”. Powieść Joanny Fabickiej należy przypisać do nurtu popularnej prozy młodzieżowej, ale niosącej ze sobą wiele wartości, przede wszystkim poznawczych. Zarówno dla nastolatków (przeżywających bolączki dojrzewania: domowe i szkolne piekiełko, dylematy tożsamościowe, chuć), jak i rodziców, nauczycieli, którym trudno uwierzyć, że czas inicjacji seksualnej młodych Polaków przypada na okolice osiemnastki (wersja optymistyczna) albo wcześniej. No i staje się porównywalny z osiągnięciami statystycznymi krajów …

Gilad Atzmon, Moja jedna jedyna miłość, tłum. Agnieszka Nowakowska, Czarne, Wołowiec 2008 Pojawił się konkurent dla Etgara Kereta i jego literackich ziomali! Bohater artystycznie pozytywny – choćby w negatywach. „Izraelczyk, który woli, by określać go jako Palestyńczyka, Żyd, który sam siebie nazywa eks-Żydem, saksofonista i klarnecista, pisarz, filozof i niespełniony pilot”. Efekt literacki? „Kąśliwa satyra na tożsamość żydowską, syjonizm i seks”. Narracja wywiadowcza „o żydowskim trębaczu, który przez pomyłkę znalazł się w polu działania izraelskich szpiegów”. Kierunek działania: „syjonizm, żydowskie poczucie wyjątkowości, izraelski aparat szpiegowski i nadużywanie odwołań do Holokaustu”.

Saša Stanišić, Jak żołnierz gramofon reperował, przeł. Alicja Rosenau, Wołowiec, Czarne 2008 (Inna Europa, Inna Literatura) Zbieram mowę niemiecką. Zbieranie równoważy ciężkie odpowiedzi i ciężkie myśli, które mnie ogarniają, gdy myślę o Wiszegradzie. Saša Stanišić, syn Serba i Muzułmanki, urodził się w 1978 roku w Wiszegradzie (Bośnia i Hercegowina). Jako czternastolatek w czasie wojny uciekał z rodziną do Niemiec, gdzie mieszka do dziś. Pisze po niemiecku. W odpowiedzi na pytanie o to, czy jest Niemcem serbskiego pochodzenia, mówi: „W centrum uwagi powinno stać dzieło, a nie ja ze swoim pochodzeniem, które tak czy inaczej jest bośniacko-hercegowińskie, a nie serbskie. Jestem dzieckiem przecudownego małżeństwa mieszanego i z tego jestem nawet dumny, bo to zwierciadło mojego obiektywnego …

Santiago Roncagliolo, Wstyd, przeł. Tomasz Pindel, Znak, Kraków 2007 Spośród pisarzy peruwiańskich Polacy mogli do tej pory poznać książki tylko trzech z nich: nienoblisty Maria Vargasa Llosy (1936), Alfreda Brycego Echeniquego (1939) – twórcy Świata dla Juliusza, Bujnego życia Martina, a także skrzących dowcipem, palimpsestową zabawą, erudycją i ironicznymi gestami Migdałków Tarzana, oraz Jaimego Bayly’ego (1965) – znanego u nas z powieści Noc jest dziewicą i filmowej adaptacji Nie mów nikomu niegrzecznego homoliterata i publicznego chłopca do bicia za skłonność do obnażania własnego radykalizmu krytycznego (skierowanego przeciw „ciemnym” rodakom). Czwartym szczęśliwcem, którego powieść przełożono na polski, został Santiago Roncagliolo (1975) – autor Wstydu (oryg. Pudor). Dopomógł w tym …

Rodrigo Muñoz Avia, O psychiatrach, psychologach i innych psycholach, przeł. Marzena Chrobak, Znak, Kraków 2007 **I Prelude** Moje powzięcie się na powieść O psychiatrach, psychologach i innych psycholach i odnalezienie uroczej (dozwolonej prawem, pragnę dodać) nieprzyzwoitości już na 12. stronie to był znak – że zanosi się na lekturę przyciągającą mężczyzn w kryzysie i perwersyjnych szaleńców. Cóż takiego odkryłem? Błąd. Nakryłem! Nakryłem autora Znaku na kreśleniu sceny z odmłodzonym archetypem Onana Barbarzyńcy, fenomenie wnikliwie zanalizowanym i opisanym (a dostępnym także w przekładzie na polski) tylko przez Thomasa Waltera Laqueura w monografii Samotny seks. Kulturowa historia masturbacji. A był to dopiero początek zabawy sam na sam z tekstem. 69 stron dalej książkowe „małe dzieci” …

Michał Paweł Markowski, Polska literatura nowoczesna. Leśmian, Schulz, Witkacy, Universitas, Kraków 2007 Antypodręcznik Michała Pawła Markowskiego – profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, autora, tłumacza i redaktora wielu książek naukowych i eseistycznych – jest imponującym przedsięwzięciem edytorskim i frapującym, autorskim projektem (pro)akademickim zarazem. Kto wie, może nawet odmieni języki władzy – wykładowców, „zdekonstruuje” (zamiast tylko rozbijać) nieco uniwersytecki beton, który zatrzymał się na etapie samorozwoju strikte naukowego i pomija indywidualne potrzeby kształconych obecnie na polskich uczelniach humanistów. Z pewnością książka stanie się i uzupełnieniem, i rozwinięciem modelu nowoczesnych pomocy dydaktycznych, jakie profesor Markowski wraz z żoną, pisarką i …

Marcin Szczygielski, Berek, Instytut Wydawniczy Latarnik, Michałów-Grabina 2007 Hojnie obdarował mnie w tym roku Mikołaj, z pomocą wykamingałtowanego Tomasza Raczka. Dostałem w swoje ręce powieściowego Berka autorstwa Marcina Szczygielskiego. I to z limitowanej edycji de luxe – z twardą i niegrzeczną/grzeszną okładką, mocnym szyciem oraz bonusowymi niby-kolażami warszawskiego grafika, redaktora i jawnego powieściopisarza pop. Prezent od znanego krytyka i wydawcy oraz jego autora szybko przysłużył się mojej czytelniczej zabawie (wreszcie optymistyczna homoliteratura, w której rządzą komizmy spod znaku Pogodno!), a nawet dał powody do myślenia (tezy wyjściowe: „wszyscy jesteśmy tacy sami”, pozostajemy ludźmi do samoakceptacji albo życiowej autopoprawki). Obdarzy też Instytut Wydawniczy …

Piotr Sobolczyk, Españadiós, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006 Nietypowo krakowianin zachęca do lektury swojego tomu wspomnień z Hiszpanii… W nocie na książce autor napisał: „Wprawdzie z racji bycia wegetarianinem od hiszpańskiej wolę kuchnię włoską, której naprawdę nauczyłem się właśnie w Barcelonie, to wydaje mi się, że udało mi się tu wysmażyć prawdziwą paellę, w dodatku – smakowicie kanibalistyczną, w tym także z moją własną ręką”. Co jednak zgotował czytelnikom? Różnie próbowano kategoryzować Españadiós, i nadal będą bładzić czytelnicy Sobolczyka. Czy to jedynie quasi-dziennik? podrasowana literackimi smaczkami relacja z pobytu na stypendium [Socrates/Erasmus] w Barcelonie? A może nieserialowa konfrontacja postaw życiowych młodych ludzi z Polski i innych krajów Unii …

Edward Pasewicz, Śmierć w darkroomie, EMG, Kraków 2007 (Polska Kolekcja Kryminalna) Według słowniczka gejowsko-lesbijskiego slangu pomieszczonego w Tęczowym elementarzu Roberta Biedronia darkroom to „wydzielone miejsce w niektórych lokalach gejowskich, w którym jest możliwość uprawiania seksu”. Kto by(wa)ł, ten wie nawet więcej. Z burdelpojęcia cosmopisarka Rujana Jeger, w swej po(d)ręcznej opowieści Darkroom, uczyniła przegiętą metaforę życia jako nieustających poszukiwań obiektu do kochania. Każdy zaangażowany literacko osobnik lub śledząca „bieżączkę” femina chyba słyszała już cytat: „Życie jest jak darkroom – nigdy się nie wie, kto i jak cię przeleci, a i ty nie wiesz, kogo i jak przelecisz. Ale jest zbyt podniecające, by po prostu z niego wyjść…”. Te słowa przysłużyły się …

Paweł Jaszczuk, Testament, Portret, Olsztyn 2007 OD AUTORA – o książce Padają strzały w Sarajewie i zaczyna się pierwsza wojna światowa, lecz dla Jürgena Schlichtingera tak samo ważny jest klucz morderczych kormoranów, jak śmierć Franciszka Ferdynanda. Na kartkach dziennika młodziutkiego psychiatry gra stary patefon, pijany wozak klęczy na Kaiserstrasse i pachnąca wiatrem koszula wisi na wieszaku. Te iluzoryczne ślady przeszłości tworzą Testament nieistniejącego już Zakładu dla Obłąkanych w Kortau i żyjących w nim kiedyś ludzi.

Ksenia Buksza, Alonka Partyzantka, przeł. Małgorzata Buchalik, PIW, Warszawa 2007 Donoszą… Miniaturowa powieść osiemnastoletniej Kseni Bukszy z Sankt Petersburga. Dzielna rosyjska dziewczynka Alonka – w ramach resocjalizacji po niewczesnych wybrykach alkoholowych wysłana przez rodziców na białoruską wieś – pewnego ranka budzi się w świecie rządzonym przez trzy korporacje-imperia. Natychmiast podejmuje walkę z nową władzą: skrzykuje oddział partyzancki, organizuje sieć konspiracyjną i planuje zbrojny zamach na pociąg pancerny, którym podróżuje sam Szef Korporacji. Połączenie stylu hagiograficznego, języka radzieckich opowiastek propagandowych o bohaterach wojennych i na wskroś współczesnej fabuły sensacyjnej okraszona bajkową atmosferą odrealnionego rosyjskiego miasta z mówiącymi …

Amanda Filipacchi, Miłość jest straszna, przeł. Katarzyna Karłowska, Rebis, Warszawa 2007 Potwierdzam. Miłość jest straszna, szczególnie gdy zajmuje się jej opisywaniem amerykańska pisarka.

Mo Yan, Obfite piersi, pełne biodra, przeł. Katarzyna Kulpa, W.A.B., Warszawa 2007 (Don Kichot i Sancho Pansa) Prozy Mo Yana (1956) nie da się czytać na trzeźwo. Ot tak, całkiem zwyczajnie: dla zabicia czasu, na bezsenność. Lepiej wyłączyć racjonalne myślenie, dać się porwać gwałtownej sile pióra i wyobraźni autora zeszłorocznej Krainy wódki. Albo – jeśli nie poskutkuje – wziąć L4, wygonić żonę/teściową do apteki po środki na tolerancję dla nałogowych pismożerców i… na osobności zażywać lektury – aż do utraty sił lub mimowolnego zapadnięcia powiek.

Iza Smolarek, się lenienie, Portret, Olsztyn 2006 I Oj, poczyna sobie znana nieszufladzianka, Iza Smolarek… Nie tylko debiutując autorskim tomem się lenienie, ale też wszczynając pojedynczymi utworami walkę na słowa: o męstwo i żeńskość w poezji. Poznanianka ledwo zakończyła prowokacyjny wiersz romantyczność zdaniem „72 godziny później redukuję konsekwencje do minimum”, by kilka stron dalej pointować: „znowu zostajemy parą twórców do odwołania”… A to dlatego, że nie boi się pisać o trudnych a pożądanych uczuciach, związanych z nimi wyborach, komplikacjach („miłość zlepia się ze wszystkich słów / i rzuca w nas małą, ciemną, śmierdzącą kulką”), roz/bojach („określono by gwałtem twoje doświadczenie”). Zdradza się nawet ze sztywniejącym w onieśmieleniu językiem, który chciałby …

Yossi Avni, Ciotka Farhuma nie była dziwką, przeł. Leszek Kwiatkowski, Sic!, Warszawa 2007 **1. ** Ciotka Farhuma, uwieczniona w tytule książki Yossiego Avniego, faktycznie nie była dziwką. Oddawała się tylko jednemu… Wiedziała za to, jak się ustawić, żeby na stare lata pustkę i samotność po wieloletnim kochanku wypełnić, niewiele znaczącymi dla szczęścia – jak można zobaczyć na kontrprzykładach (pozostali bohaterowie), bogactwami finansowymi. Warto dodać, że kobieta występuje w powieści Izraelczyka jako postać epizodyczna – obgadywana przez rodzinę albo słyszana podczas scen łóżkowych. Tylko prowokacyjnie wzięto jej personalia na front okładki, gdzie figuruje napis Ciotka Farhuma nie była dziwką. W środku tom kryje zaś prawdopodobnie naznaczoną autobiografizmem (vide dedykacja i …

Joanna Fabicka, Tango ortodonto, W.A.B., Warszawa 2006 Wprawdzie Joanna Fabicka (1970) jest z zawodu filmoznawczynią i montażystką filmową, jednak uznanie i sympatię publiczności zdobyła jako pisarka młodzieżowa. Przez czytelników kojarzona jest przede wszystkim jako autorka powieści o Rudolfie Gąbczaku – szalonym nastolatku o „patologicznie wybujałym temperamencie”, niepohamowanych skłonnościach aktorskich oraz jego perypetiach w drodze do pełnoletniości i okolicznościach jej przekraczania. Do tej pory ukazały się cztery tomy współczesnego „pamiętnika z okresu dojrzewania”: Szalone życie Rudolfa, Świńskim truchtem, Seks i inne przykrości, Tango ortodonto. Życie nietuzinkowego bohatera cyklu, ukazywane od dziecięctwa (spędzanego m.in. na Przystanku Jezus) po wkraczanie w wiek męskich klęsk …

Joanna Orska, Liryczne narracje. Nowe tendencje w poezji polskiej 1989–2006, Universitas, Kraków 2006 (Krytyka XX Wieku) 1. Od wielu lat Joanna Orska (1973) towarzyszy nowej literaturze polskiej jako krytyczka. Ceniona recenzentka, autorka wielu przekrojowych szkiców i esejów o poezji współczesnej jest też pracownicą naukową Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Literaturoznawczyni w 2004 roku wydała nawet książkę Przełom awangardowy w dwudziestowiecznym modernizmie w Polsce, dokonując w niej rozróżnień między modernizmem a awangardą (umotywowanych głównie filozoficznym myśleniem o nowoczesności) oraz wykazując ograniczony zakres tych pojęć (jako epoki/okresu, nurtu czy ruchu literackiego i myślowego). Wówczas nakreśliła też obszary autonomii oraz przedstawiła relacje, w …

Jaime Bayly, Noc jest dziewicą, przeł. Tomasz Pindel, muchaniesiada.com, Kraków 2007 (Postm@condo) Tytuł powieści Noc jest dziewicą prowokuje… Może wybrzmieć nawet jak odezwa: zatrać się w nią. Jaime Bayly skupił się jednak w swojej homoerotyzującej książce, którą w dniu polskiej premiery okrzyknięto peruwiańską wersją „Lubiewa”, na czymś zupełnie innym niż szukanie taniej sensacji czy powodów do skandalu. Zamiast pouczać, nawracać albo zbawiać mniejszości seksualne, pisarz z Ameryki Południowej chce zabawić czytelników, przemycając ważne dla siebie kwestie. W narkotycznej opowieści – stylizowanej na autentyk dzięki wycinkom autobiografii nieokiełznanego prezentera telewizyjnego – pomieścił elementy współczesnego, raczej nieprzyzwoitego, erotykonu oraz historię wiecznego nie- …

Hubert Klimko-Dobrzaniecki, Raz. Dwa. Trzy, Korporacja Ha!art, Kraków 2007 Raz. Dwa. Trzy stanowi trzecią, wydaną w Polsce, książkę Huberta Klimko-Dobrzanieckiego. Jej akcja rozgrywa się w małych więzieniach codzienności: poniemieckim miasteczku bez nazwy, bloku mieszkalnym i prywatnym domostwie. Mali na początku, a na końcu opowieści dojrzali bohaterowie niniejszej prozy – m.in. półsieroty i inne niekochane dzieci, odbierające złe wychowanie – najczęściej pozostają bezimienni. Ich osobiste historie, z piętnem rodziny w tle, mają zyskać charakter uniwersalny. Mówią bowiem, jawnie i w podtekstach, o problemach nękających każdego, kto odważnie wchodzi w świat dorosłych, krok po kroku poznając nowe obszary świadomości. Co ważne, charakter inicjacji bohaterów Raz. Dwa. Trzy determinują miejsce …

Agnieszka Drotkiewicz, Dla mnie to samo, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2006 Po lansiarskim i sceptycznie przyjętym przez krytykę Paris London Dachau przyszedł czas na nową propozycję Agnieszki Drotkiewicz. Tym razem rzecz dotyczy zbiorowego piekła kobiet. Zamiast teatrzyku porzuconej przez mężczyznę kiepskiej aktorki mamy do czynienia w Dla mnie to samo, bo taki tytuł nosi pozycja, z czterema postaciami skażonymi pierwiastkiem żeńskim i dwóch zwyrodnialców płci męskiej. W tle krąży „narrator wszechwiedzący”, czyli na przemian immanentny twór tekstowy (nieudolnie zresztą zgwałcony wstawkami meta), oraz współuczestniczka zdarzeń, świadcząca o zajściach narratorka pierwszoosobowa bliska… alter ego pisarki, rozmawiającej się przy okazji z guru, w swoim mniemaniu, od młodej literatury i …

Birgit Vanderbeke, Małże na kolację, przeł. Sława Lisiecka, Warszawa 2006 (Kroki/Schritte) To miał być wieczór jak zawsze… kiedy On wracał z podróży. Służył swojej firmie, pracował na awans – zawodowy i społeczny. Pan domu mający zawitać do swojej twierdzy, ostoi skrupulatnie zaplanowanej normalności.

Stanisław Lem, Rasa drapieżców. Teksty ostatnie, wybór i posłowie Tomasz Fijałkowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006 Wydawnictwo Literackie twierdzi, że książka jest zbiorem krwistych, ironicznych i bezlitosnych felietonów pisanych przez mistrza w 2005 i 2006 roku do „Tygodnika Powszechnego”. Lem nie oszczędza w swoich felietonach nikogo: ani polityków, ani mód literackich, ani tak zwanych „opiniotwórczych środowisk”. Książka jest wyjątkowym zbiorem opinii, poglądów i obserwacji, dotyczących polskich, europejskich i światowych trendów.

Jacek Dobrowolski, 120 godzin, czyli upadek pewnego dżentelmena, Czytelnik, Warszawa 2006 1. Problem z Jackiem Dobrowolskim (1976) i jego aktywnością jako piszącego mam zasadniczy. Nie wiem, czy on sam uznał siebie za talent (także?) prozatorski, czy też wmówili mu to inni. 2. Zacznę od faktów w funkcji przedstawienia sylwetki autora. Warszawiak redaguje internetowy magazyn „Orgia Myśli” – nowofilomacki organ młodej inteligencji, która chciałaby wy/kreować „awangardę literatury XXI wieku”. Debiutował w 1998 roku na łamach „Twórczości” opowiadaniem Wściekły. Twierdzi, że napisał już jedną większą prozę pt. Ani, Ani, ale nie znalazł się wydawca dla niej. Dlatego fragmenty publikuje na stronie macierzystego projektu/pisma. Ratunek dla twórczości Dobrowolskiego przyniosła nagroda w Konkursie …

Marta Grundwald, Ajajaj…!, WBPiCAK, Poznań 2006 (Wielkopolska Biblioteka Poezji) Pozwalam sobie przedstawić Państwu twarz nową, ale nietuzinkową w poezji. Bo w sposób niecodzienny wchodzi w wielbiony przez nas świat znaków; z nutą sceptycyzmu i niebywałą ostrożnością odnosi się do przedmiotu (własnych) zainteresowań, obiektów pożądanych (przez wielu innych) – pól wyrażania się, nadawania i odbierania znaczeń. Moja bohaterka, Marta Grundwald, w skierowanej do czytającego wypowiedzi zaznacza wprost: „Nie ufam słowom. Mam wobec nich wiele podejrzliwości”. Zabezpieczenie to przed osądem, namiastka postulowanego samokrytycyzmu i ostrożności w poczynaniu sobie (z) wierszem? A może prewencja kierowana dystansem wobec jakkolwiek „przedmiotowo” rozumianej sztuki?… Opóźnię odpowiedź na …

Aleksander Kościów, Świat nura, Muza, Warszawa 2006 1. CZŁOWIEK Z wykształcenia Aleksander Kościów (1974) jest kompozytorem i altowiolistą. Na co dzień wykłada na warszawskiej Akademii Muzycznej. Ostatnio jednak – Światem nura – wszedł w krąg literatów. O tym zdarzeniu książkowym robi się coraz głośniej… Wydana w listopadzie powieść została nawet finalistką Paszportów „Polityki” 2006 w dziedzinie literatury. Czyżby znalazło się w niej tyle niezwykłych składników, że wypada zajrzeć do narracji Kościowa? Można i tak sądzić. Trzeźwy pomyślunek o Świecie nura doprowadzi też do przekonania, że jest to po prostu dobrze skrojony kawał (444 strony) prozy, który ucieszy i oko, i ucho czytelnika…

Marta Kuszewska, Niewyspani, Otwarte, Kraków 2006 Piszę donos. Na Martę Kuszewską – rocznik 1976. Bo pisze. Jest scenarzystką M jak miłość… Można i tak żyć. Ale wydała książkę! A właściwie hardcore’owy materiał na scenariusz telewizyjny, co zgwałci ludzką wyobraźnię bez mydła… Tworowi nadano jednak przydomek gatunkowy „powieść”. Kogo winić za pseudoliteracki wybryk? Sama Kuszewska książki by sobie raczej nie wypuściła na rynek żądny podrzędnych czytadeł… Niejakie Otwarte wydawnictwo jej (i mi) to uczyniło. Chcę uchodzić za człowieka tolerancyjnego, dlatego starałem się zrozumieć zadany mi wytwór kobiecej ręki.

Katarzyna Berenika Miszczuk, Wilk, Muza, Warszawa 2006 Stała się rzecz niebywała… Katarzyna Berenika Miszczuk (1988) jeszcze jako uczennica liceum zadebiutowała jako „pisarka”. Dobrotliwa Muza zaś opublikowała jej powieść – Wilk. A ja co, głupi? Jak przystało na rozwiązłego jawnogrzesznika lekturowego, postanowiłem ją przeczytać! Dlatego wypruję z siebie kilka zdań, by ostrzec innych przed potwornościami spod ręki maturzystki 2007. Z treści – ku przestrodze Książka powstawała, gdy autorka miała zaledwie 15–16 lat, co tłumaczy jej zawartość: wprawki w opowiadanie serialowej fabuły o amerykańskiej (z imienia i nazwiska) nastolatce. Margo Cook przeprowadza się z Nowego Jorku do prowincjonalnego Wolftown – miasteczka, które czeka na odkrycie przez dziewczynę tajemnicy… jej nowych …

Alan Sasinowski, Sukces, Operahaus, Polgres Multimedia, Szczecin 2006 (Biblioteka „[fo:pa]”) Na rynku panoszy się, ale tylko w połowicznych próbach wyziera kolejna opowieść nieskończonego studenta filologii polskiej. Tym razem napisał ją prawdziwy magistrant – Alan Sasinowski z Uniwersytetu Szczecińskiego. Młodzieniec (urodzony w 1983 roku) ma za sobą sporo doświadczeń lekturowych, estetycznych i życiowych – nawet jeśli tylko urojonych. Część z nich zawarł w debiutanckiej minipowieści Sukces. Po co komu ten towar

Anna Burzyńska, Michał Paweł Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Znak, Kraków 2006 Teorie literatury XX wieku. Antologia, pod red. A. Burzyńskiej i M.P. Markowskiego, Znak, Kraków 2006 Wydawnictwo Znak zechciało w roku akademickim 2006/2007 wzbogacić wiedzę studentów polonistyki i innych kierunków humanistycznych za pomocą Teorii literatury XX wieku. Bibliofilski żywot i regały żaków zostaną obciążone nowym podręcznikiem. W miarę pełnym, aktualnym, rzeczowym i przystępnie napisanym. Wielki (prawie 600 stron) przyjaciel egzaminowanych studentów zaspokoi niejednego ciekawskiego i dociekliwego poszukiwacza informacji o naturze tekstualnej i sposobach oglądu dzieł, ich funkcjonowaniu w świetle różnych prądów myślowych XX wieku. Duży nacisk położono na pragmatyzm, wielość teorii …

Ignacy Karpowicz, Niehalo, Czarne, Wołowiec 2006 (Linie Krajowe) Aż trudno w to uwierzyć, ale zapowiadający się na powieściopisarza Ignacy Karpowicz pod szyldem Niehalo zaoferował czytelnikom właściwie dwa różne teksty… Co ważne, nie jest to przypadek, ale celowy zabieg debiutanta. Autor złożył książkę z części realistycznej, rozgrywającej się w upadającym, „gorszym” z powodu istnienia na pograniczu [uwaga na słowo-klucz do powieści!] Białymstoku, i surrealistycznych wizji głównego bohatera – Maćka, który po wypadku podczas lokalnej manifestacji na nowo wędruje przez miasto jak po zaświatach, zapisując dzieje peregrynacji. Tak nieco publicystyczny tekst zamienia się w oniriadę, jaka potencjalnie może przejść ze sfery urojeń do „właściwego” życia, stać się jego treścią lub realnym …

Raymond Carver, O czym mówimy, kiedy mówimy o miłości, przekł. K. Puławski, Świat Literacki, Warszawa 2006 (Biblioteka, t. 053) W związku z miłością (i nienawiścią) łatwo powiedzieć za dużo… Dlatego lepiej nie mówić nic! – zdaje się oświadczać w podtekście swoich minimalistycznych opowiadań Raymond Carver. Uświadamia to „odpowiedni”, sprowadzony do minimum słów i maksimum możliwych znaczeń, przekaz. Decorum sztuki pisarskiej autora O czym mówimy, kiedy mówimy o miłości objawia się w wybiórczym zapisie kwestii i zdjęć przeciętnych mieszkańców USA, uwielbieniu ciszy w ukazywaniu ciemności ich zewnętrznego i wewnętrznego świata. Niechęć do wyrażania (się) występuje zgodnie z zasadą less is more, „mniej znaczy więcej”. Carver celowo ucina ciągi dalsze, izoluje narracje od innych …

Marcin Pryt, Szpital Heleny Wolf, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2005 Marcin Pryt z zespołu 19 Wiosen („barok nega punk”) nie tylko śpiewa. Jest też autorem wierszy i piosenek grupy. Lampa i Iskra Boża wydała mroczny zbiór przejawów jego twórczości słownej pt. Szpital Heleny Wolf. Tom wypełniają autorskie rysunki i teksty drukowane białą, zróżnicowaną metrycznie czcionką na czarnym tle. Świetny zabieg edytorski, by zaprezentować odbiorcy utwory, które – jak twierdzi wydawca – „pokazują ludzką twarz bohaterów kronik kryminalnych”, prorokują bliską apokalipsę, silnie zaznacza się w nich fascynacja aerofuturyzmem”. Gdyby jeszcze zapewnienia z noty na okładce znalazły odzwierciedlenie w materii tekstowej… Ponieważ zawartość książki to raczej chorobliwa dawka nagonki na poetyzujące (?) …

Adam Pluszka, French Love, Korporacja Ha!art, Kraków 2006 I Miłość po francusku? Amour. A French Love w poetyckim wydaniu Adama Pluszki?! To chyba kolejny etap poszukiwania dykcji ponętnej i pojemnej… oscylowanie między napięciami jednostkowymi a lękami interpersonalnymi. Podczas lektury „francuskiego” cyklu zwraca uwagę specyficzny sposób mówienia „o sobie samym jako innym”, przedstawiania starć osobistych, głęboko ukrywanych, ale dyskutowalnych – wewnętrznie i… z nią. *Żyję wrażliwym doświadczeniem, a nie logiczną eksplikacją*. Przy cofaniu w półsen albo asekurację

Maciej Sawa, rok $ roki, Olkusz 2006 (Biblioteka Galerii Literackiej przy MBWA Olkusz, Biblioteka „Frazy”) Rzadko zdarza się widzieć tak dojrzały tom debiutanta! Maciej Sawa musiał wygrać I Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Kazimierza Ratonia, żeby publiczność czytająca mogła poznać bogactwo i skalę jego wierszy. Ten dzień jednak nastąpił. Zwycięską książkę rok $ roki wydała Galeria Literacka przy MBWA w Olkuszu we współpracy z rzeszowskim kwartalnikiem „Fraza”. Narzecza „Surrealistyczna przygoda lektury wierszy Maćka Sawy” (M. Melecki) przynosi wielość wrażeń autotelicznych, ale oczekuje też porozumienia z substancją pozaliteracką (mówiącemu ciąży problem bycia mieszkańcem pogranicza [wschodniego], przynależność do kreślonego przez innych marginesu). Bohater tej poezji praktykuje ucieczki …

Jakub Żulczyk, Zrób mi jakąś krzywdę, czyli wszystkie gry video są o miłości, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2006 Bohaterowie Żulczyka – nazwani komiksowymi „Bonnie i Clyde’em dla ubogich” roczników 80. – uciekają przed sobą, prawdą o mijającym wieku cielęcym i jego przymiotami. Ruszają w drogę po samoświadomość, poznanie wytycznych nie/dojrzałości. Kolejna powieść drogi? Nie do końca… „wydarzyło się coś dużo więcej”. Fristajlowa opowiastka idzie tak… Dwudziestopięcioletni Piotruś Pan w osobie Dawida, studenta prawa a wkrótce absolwenta o sformatowanym przez rodziców życiorysie dla przedstawiciela „klanu Dzielnych W Końcu Magistrów”, zadurza się… I to w piętnastolatce! Porywa obiekt westchnień – neurotyczną, nieletnią Kaśkę – by odbyć z nią trochę sensacyjną, …

Chuck Palahniuk, Fight Club: Podziemny Krąg, przeł. L. Jęczmyk, Niebieska Studnia, Warszawa 2006 Nowe tłumaczenie Podziemnego Kręgu autorstwa Lecha Jęczmyka daje szansę na ponowną lekturę i zainteresowanie polskiej publiczności prozą Chucka Palahniuka, jednego z najważniejszych autorów pokolenia X. Warto powalczyć też recenzenckim piórem o recepcję historii, która zasłynęła ekranizacją Davida Finchera z Bradem Pittem i Edwardem Nortonem w rolach głównych, skoro nie tylko filologiczne problemy przekładu powieści zostały w większości zażegnane…

Juliusz Strachota, Oprócz marzeń warto mieć papierosy, Świat Książki, Warszawa 2006 (Nowa Proza Polska) Juliusz Strachota (rocznik 79) nie należy do zawodowców w literaturze. Wprawdzie pisuje opowiadania, ale na co dzień pracuje w firmie informatycznej. Świat Książki wprowadził go do historii „nowej prozy polskiej”, wydając zbiór Oprócz marzeń warto mieć papierosy. Cienki tom opowiadań Strachoty gromadzi teksty, które można uznać za przejaw literackiego minimalizmu. Młody prozaik kreśli skromne fabuły, przypowieści o mieszkańcach Saskiej Kępy w różnym wieku, często nadwrażliwych lub pozbawionych dojrzałości emocjonalnej, bez możliwości ogarnięcia własnego życia czy wyrwania się z dojmujących światków. Jego praktykę narracyjną cechuje zmienność scen i sytuacji z codzienności, prosta …

Michał Sufin, Warszawskie wersety, Czarne, Wołowiec 2006 (Linie Krajowe) Przekleństwa młodości Zaniża się poziom (wieku) debiutantów w polskiej prozie. Czy z korzyścią dla przeciętnego, współczesnego czytelnika, który wie o świecie książkowym i wymaga od niego coraz mniej? Pewnie tak. Dlatego autorzy nowych pozycji uniżają się przed tłumem nieoświeconych półanalfabetów: tworzą beletrystykę miejscami populistyczną, nieliteracką – dla pamiętających istotę decorum – ale bezpieczną dla odbiorcy… Przecież ów produkt nie ma najczęściej możliwości zarażenia potencjalnego odbiorcy inteligentną (anty)estetyką. W coolturze masowej preferuje się minimalizm: pisarskiego sztafażu, używanych środków artystycznych, fabularną przejrzystość i ostateczną przewidywalność. Bo trzeba znaleźć …

Marcin Siwek, Fuga dłoni, posł. B. Maj, Kraków 2004 (Biblioteka „Studium”/Nowa Poezja Polska) Fuga – z definicji – jest utworem polifonicznym, czyli wielogłosowym. Kładzie zatem nacisk na zmienność bodźców słuchowych, wymienność uderzeń i wrażeń tonalnych. Harmonijnie współbrzmią w niej głosy, które mają rozwinąć zadany przez kompozytora (?) temat lub wątek. „Przemawianie” fugą odbywa się za pomocą immanentnych zmian-zwrotów autorskich, dynamikę i dramaturgię zapewniają cyklicznie budowane imitacje (odpowiedzi realne lub tonalne), kontrapunkty, epizody. Wspomniana reguła dotyczy dzieła przede wszystkim muzycznego. Jednak na tę modłę – czy melodię – wygrywa swoje tanatyczne słowa i niepokojąco grzmiące nuty Marcin Siwek, krakowski poeta i lekarz.

[Marcin Siwek, Nekyja, Zielona Sowa, Kraków 2006 (Biblioteka „Studium”/Nowa Poezja Polska)] Słowo Nekyja odsyła do źródła starożytnego. Taki tytuł nosi XI pieśń eposu Homera, ilustrująca zejście Odyseusza do Delf – krainy umarłych. Zaś greckie słowo nekys, czyli zwłoki, sugeruje, z jaką materią zetknie się czytelnik poezji Marcina Siwka: rzecz będzie o śmierci… wcielanej w misternie komponowaną poezję. _____ pomagam ci _____ w zrzucaniu skóry _____ pomagam zrzucić_______ całego ciebie

[John Haskell, Amerykański czyściec, przekł. K. Jakubiak, Znak, Kraków 2006] I Sięgając po Amerykański czyściec, spodziewałem się kolejnego wcielenia powieści drogi. Kontrkultury i nowych wcieleń bitników dawno nie zaprzęgano do „rasowej”, ale przyzwoitej literatury amerykańskiej… Medialnie rządzą: pop, czyli cooltura, sentymentalna breja dla rozchwianych emocjonalnie i tania sensacja żerująca na ludzkich fobiach. Jednak – ku mojemu zadowoleniu – odarte z tajemnic wnętrze książki Johna Haskella odsłoniło inną za/wartość. Zamiast próby uchwycenia fenomenu buntu przeciwko zabijającemu swoim biegiem czasowi (ziemskiej wędrówki), pasji docenienia ulotnej chwili (podczas obłąkańczego brania i dawania tego, co najlepsze) znalazłem… całkiem przyzwoitą opowieść: o wypadkach pośmiertnych redaktora …

[Paulo Coelho, Być jak płynąca rzeka. Myśli i impresje 1998–2005, przeł. Z. Stanisławska-Kocińska, Świat Książki, Warszawa 2006] Widać, że Myśli i impresje 1998–2005 powstały „na prośbę czytelników”, a nie ze względu na za/wartość. Zbiór tekstów prasowych Brazylijczyka sklecono w całość bez literackiej wyobraźni, smaku i… zdrowego rozsądku. A może o to chodziło wydawcy: wypuścić na rynek cokolwiek?! Nawet ideologiczny blef i estetyczną błahostkę. Ponieważ (nie tylko) Polacy wielbią Paulo Coelho i wykupują jego książki… na pniu.

[Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, * Dzieje rodzin polskich*, Sic!, Warszawa 2005] I W swoim ubiegłorocznym tomie – Dzieje rodzin polskich – Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki zdobył się na chęć portretowania bliskich… Nie tyle chodzi o ludzi (przodkowie, krewni), ile o emocje, ekspresje ducha i ciała rodzące się w chwilach odejścia czy utraty: tak członków rodziny jak… siebie od siebie. Opowiadający o niby-rodzinnych związkach psychicznych i mentalnych Dycio usiłuje budować własną świadomość wobec problemu własnego? członków rodziny? nieistnienia wśród żywych. Dotyka też materii uwieczniania bądź uśmiercania pamięci. Czyni to, mówiąc o własnej matce:

[Maciek Miller, Pozytywni, Kraków 2005] Czytałem tyle złego o próbie zmierzenia się z „szerzej nieomówionym w literaturze polskiej tematem metroseksualności”, że powinienem omijać półkę z książką Maćka Millera. Stało się jednak inaczej. Sięgnąłem po Pozytywnych skuszony nagabywaniem i wybuchami euforii życzliwych mu odbiorców. Literatura popularna jest i winna: koić „z-myśli”, relaksować udręczone codzienną szarzyzną ciało, dawać miłą rozrywkę na złe czasy… Ale czy może przerażać bądź odrażać jakością wykonanej przez pisarza roboty? Śmiem twierdzić, że nie! Przecież nie mogę patrzeć pozytywnie na książkę wybrakowaną: napisaną infantylnie, często niechlujną bądź prymitywną (stylistyka!) polszczyzną, nieprzemyślaną jako całość powieściowa (zamiast warstw sensotwórczych widać zlepek różnych …

[Michał Witkowski, Lubiewo, zdjęcia i projekt artystyczny Karol Radziszewski, wyd. IV popr. i uzup., Korporacja Ha!art, Kraków 2006] Nominowany do literackich laurów 2005, kuszony paszportem do homopolitycznej sławy Michał Witkowski wraca na scenę. Korporacja Ha!art, aby przypomnieć źródło u/znania wrocławskiego prozaika, wypuściła specjalną edycję jego głośnej, bo ponoć skandalizującej, powieści (anty?)gejowskiej. Po co komu nowe, znacząco poszerzone wydanie Lubiewa? – Wiernym czytelnikom przeglądu cweli zanurzonych w komunałach PRL-u?! Niedoszłym podróżnikom- -czytelnikom, którym nie było jeszcze dane odwiedzić Księgi ulicy ani krain homoerotycznej mentalności z Wielkiego Atlasu Ciot Polskich?! – powiedzą zakochani w partnerstwie tekstowym.

[Marian Pankowski, Bal wdów i wdowców, Korporacja Ha!art, Kraków 2006] 1. Bal jest nietypowy jak na obecną produkcję książkową i serię wydawniczą Ha!artu, do której został włączony. Tyle w nim poezji i dobrego smaku… Autor rozkoszuje się pisaniem (mocno archaiczną i pozornie grzeczną polszczyzną), wspomnieniami, obrazami, czyli pozostałymi konstruktami dotykalnej – bo taką chce być ukryta bohaterka – przeszłości. „Trąbka i saksofon, papugi wyginają pijaną, ale czułą melodię… a na scenie zamiast paniki tancerki jakby odnalazły swój rytm prawdziwy, swój sus barbarzyński… nie biegną, a lecą tuż nad ziemią… Teraz na komendę zedrą z ramion swą greckość gipsową! Rżną nią o deski u stóp! Aż słychać jęk szczerup… I znowu w tan! Ale on już inny… już naznaczony tamtym gestem wyzwolin z martwej …

[Rec. Maciej Kaczka, Wiosna, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2005 + płyta CD Soft LAns i roMans] Trudno napisać wiele o poetyce „pierwszego w Polsce tomu tzw. wierszy slamowych” autorstwa Macieja Kaczki. Poznałem jednak – nie tylko ze słyszenia – wybryki krakowskiego śpiewaka knajpianego. Jednym z nich jest bez wątpienia wydanie Wiosny, czyli zapisu deklamacji sentymentalnego wielbiciela dumek, pieśni neapolitańskich i oper. Pomijam – jako tylko skromny polonista – ocenę popisów wokalnych oblubieńca (i mecenasa) „młodoliterackiej bohemy” dawnej stolicy zawartych na gratisowej płycie Soft LAns i roMans. Wolę skupić się na publicznym i krytycznym odczytaniu zawartości – ponoć poetyckiej w swym zawodzeniu – książki.

[Sławomir Shuty, Zwał, Warszawa 2004] Patrząc na okładkę książki Sławomira Shuty i czytając, co zaaplikowali jej redaktorzy można domyślić się igrającej z językiem bądź przyzwyczajeniami czytelniczymi zawartości pozycji. Zwał z Huty Spreparowana na potrzeby Zwału pseudodefinicja tytułowego wyrazu ma namieszać w głowach odbiorcom – dotychczas jedynie – przyzwoitych w wy/mowie słowników wydawniczych potentatów. W inspirującym i kierującym (mną) źródle słów czytam: „zwał – 1. «duża ilość, masa czegoś zwalonego, zsypanego, nagromadzonego; stos; także: gruba warstwa czegoś»; 2. *górn. techn. * «wysypisko skały płonnej lub odpadów przemysłowych usuwanych z kopalni, huty lub innego zakładu przemysłowego; hałda»”.

[ Karol Maliszewski, Nowa poezja polska 1989–1999. Rozważania i uwagi, Wrocław 2005 ] Tytuł książki Karola Maliszewskiego Nowa poezja polska 1989–1999. Rozważania i uwagi może sugerować, że mamy do czynienia z podręcznikiem historycznoliterackim bądź jakkolwiek rozumianą su(m)mą spostrzeżeń o poezji najnowszej. Byłoby to jednak myślenie pochopne. Wydanie poniekąd błędnego o/sądu nad sylwicznym zbiorem szkiców i analiz znanego krytyka. Tę książkę – zawierającą, prawdę mówiąc, przede wszystkim nowe wersje szkiców publikowanych niegdyś w prasie kulturalno-literackiej – należy uznać raczej za podsumowanie (wszelkich) doświadczeń lekturowych noworudzkiego krytyka, poety i prozaika.

[Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, Przewodnik dla bezdomnych niezależnie od miejsca zamieszkania, Legnica 2000] Co potrafi zrobić człowiek w sytuacji krańcowej? Wolę nie odpowiadać na pytanie ani jako homo sapiens, ani jako czytelnik. Ale po przeczytaniu Przewodnika dla bezdomnych niezależnie od miejsca zamieszkania Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego myślę więcej… będąc „w” materializacjach słownych zwanych wierszami. Warszawski poeta o ukraińskich korzeniach w tomie z 2000 roku podnosi kwestię szukania tożsamości człowieka ogarniętego kryzysem świato(p)oglądowym. Droga okazuje się kręta i wyboista, gdyż mężczyzna musi uciekać jeszcze przed śmiercią, a ciało i umysł nie stanowią w tym przypadku azylu.